گرمای محیط کار فقط مسئله ناراحتی یا کاهش تمرکز نیست. وقتی بدن نتواند گرمای تولیدشده و دریافتی را دفع کند، سلامت قلب، کلیه و مغز در معرض خطر قرار می‌گیرد. این وضعیت در کار ساختمانی، کشاورزی و حمل‌ونقل دیده می‌شود، اما آشپزخانه، کارگاه و سالن تولیدِ کم‌تهویه نیز می‌توانند خطرناک باشند. رطوبت، لباس محافظ، فعالیت سنگین و نبود جریان هوا، بار گرمایی را افزایش می‌دهند. بنابراین دمای اعلام‌شده هوا به‌تنهایی برای قضاوت درباره ایمنی کافی نیست.
تنش گرمایی چه تفاوتی با گرمازدگی دارد؟
تنش گرمایی به بار گرمای واردشده به بدن اشاره دارد. بدن در ابتدا با تعریق و تغییر جریان خون تلاش می‌کند دما را تنظیم کند. اگر این سازوکار کافی نباشد، مشکلاتی مانند ضعف، گرفتگی عضله، سردرد، تهوع یا سرگیجه ممکن است ظاهر شوند. گرمازدگی شدید یک وضعیت اورژانسی است؛ تغییر رفتار، گیجی، اختلال هوشیاری یا تشنج در فردی که در گرما کار کرده باید بسیار جدی گرفته شود. وجود عرق، خطر را رد نمی‌کند و نباید برای کمک‌گرفتن منتظر خشک‌شدن پوست ماند.
در چه شرایطی کمک فوری لازم است؟
اگر همکار در گرما دچار گیجی، بیهوشی، تشنج یا اختلال واضح در رفتار شده است، در ایران فوراً با ۱۱۵ تماس بگیرید. او را از منبع گرما دور کنید، به محل خنک منتقل کنید و با کمک افراد حاضر خنک‌سازی را شروع کنید؛ مثلاً لباس اضافی را کاهش دهید و پوست را با آب خنک و جریان هوا خنک کنید. فرد را تنها نگذارید. به کسی که هوشیاری کامل ندارد یا نمی‌تواند ایمن ببلعد مایع خورانده نشود. انتقال و راهنمایی اورژانس نباید به امید بهترشدن خودبه‌خودی عقب بیفتد.
پیشگیری باید از برنامه کار شروع شود
گزارش مشترک WHO و WMO در سال ۲۰۲۵ بر برنامه‌های متناسب با محیط کار تأکید می‌کند. یک توصیه ثابت برای همه کارگران و همه روزها کافی نیست. مدیر کارگاه باید شدت فعالیت، تابش خورشید، منابع گرمای داخلی، لباس و وضعیت تهویه را در ارزیابی خطر لحاظ کند. جابه‌جایی کار سنگین به ساعات خنک‌تر، ایجاد سایه و محل استراحت خنک، کاهش مواجهه و بررسی امکان تغییر فرایند، از تکیه صرف بر تحمل فرد مؤثرتر است. برنامه روزهای گرم باید پیش از بروز علائم معلوم باشد.
آب، استراحت و سازگاری تدریجی
دسترسی آسان به آب آشامیدنی و فرصت نوشیدن و استراحت ضروری است. فرد تازه‌کار یا کسی که پس از مدتی غیبت برگشته، نباید ناگهان همان بار گرمایی فرد سازگار را تحمل کند. افزایش تدریجی مواجهه باید زیر نظر برنامه ایمنی محل کار انجام شود. نیاز به مایع به شرایط کار و سلامت بستگی دارد؛ توصیه یک حجم ثابت به همه درست نیست. اگر نارسایی قلب یا کلیه، محدودیت مصرف مایع یا داروی مؤثر بر تعریق و آب بدن دارید، پیش از کار در گرما درباره برنامه مناسب با پزشک مشورت کنید و دارو را خودسرانه قطع نکنید.
چه کسانی به مراقبت بیشتری نیاز دارند؟
سابقه بیماری مزمن، سن بالاتر، آمادگی جسمی پایین‌تر و بعضی داروها می‌توانند آسیب‌پذیری را بیشتر کنند. کم‌خوابی یا بیماری اخیر نیز باید در ارزیابی فردی مطرح شود. اطلاع‌رسانی درباره خطر باید بدون سرزنش کارگر انجام شود تا افراد بتوانند علائم را زود گزارش کنند. سیستم همراهی همکاران، راه تماس سریع با مسئول و روشن‌بودن مسیر انتقال به اورژانس، بخش عملی پیشگیری است. نوشیدن آب به‌تنهایی محیط خطرناک را ایمن نمی‌کند.
برای مشاوره طب کار چه اطلاعاتی آماده کنیم؟
نام شغل، ساعت و مدت کار، نوع لباس محافظ، محیط باز یا بسته، دسترسی به سایه و آب و زمان شروع علائم را یادداشت کنید. اگر چند نفر هم‌زمان علامت دارند، این موضوع را بگویید؛ ممکن است به بررسی شرایط مشترک محیط نیاز باشد. سابقه غش، بیماری قلبی یا کلیوی و فهرست داروها به ارزیابی کمک می‌کند. هدف مشاوره، شناخت خطر و راهنمایی برای ارزیابی مناسب است؛ تعیین ایمنی محیط و تصمیم شغلی رسمی به اطلاعات و بررسی اختصاصی نیاز دارد.
پرسش متداول: آیا پنکه به‌تنهایی کافی است؟
خیر. اثر پنکه به دما، رطوبت و شرایط فرد بستگی دارد و در گرمای شدید جای محل خنک و کنترل مواجهه را نمی‌گیرد. برای طراحی برنامه ایمنی، شرایط واقعی کار باید ارزیابی شود. این نوشته آموزش عمومی است و جای دستور اورژانس یا ارزیابی اختصاصی محیط کار را نمی‌گیرد.
منابع این متن در ۵ آبان ۱۴۰۵ بررسی شده‌اند. تاریخ انتشار هر منبع در بخش منابع ذکر شده است.